نويسنده: آلماز يازبرديف

مترجم: عظيم قلي بغده

نام «اورگنج» يا «گورگنج» (به عربي جرجانيه)، پايتخت دولت ترکمني «کهنه اورگنج»، اولين بار در آثار نويسندگان دوره ي اسلامي قرون وسطي مشاهده مي شود. ولي مي دانيم که اين شهر مدت ها قبل از گسترش اسلام در اين منطقه بنيان گذاري شده و در قرن اول پيش از ميلاد مسيح نام آن از نام چيني باستاني «يواِ سزيان» ⁽¹⁾ گرفته شده است. « و. و. بارتولد» تاکيد مي کند که اين کشور و پايتخت آن در اين دوره ي زماني خاص «بايد براي حيات فرهنگي آسياي مرکزي ارزشمند بوده باشد» و مانند بسياري از پژوهش گران برجسته ي اروپايي در قرون هجدهم تا بيستم معتقد بود که «آيريانم وآ اِجو⁽²⁾ زادگاه زرتشت که اين همه بحث درباره ي خود برانگيخته است،همان خوارزم است».  ⁽³⁾ بنابر شواهد موجود  مي توان گفت که در دوره ي پيش از اسلام در اين کشور کتابخانه هايي وجود داشته است. ابو ريحان بيروني (1048 -973)، محقق بزرگ خوارزمي، در کتاب «آثار الباقيه» (يادبودهاي نسل هاي گذشته) ضمن گفت وگو از علم، دانش و کتاب هاي مردم خوارزم در آستانه ي فتح آن توسط اعراب در سال 712 ميلادي و سپس نابودي آنها توسط سردار عرب، والي خراسان، « قطيبه ابن مسلم البخيلي» (715-670) يادآور شده است: «و قطيبه افرادي را که خط خوارزمي را خوب مي دانستند، از روايات آنها با خبر بودند و علوم رايج خوارزميان را مي آموختند، نابود کرد⁽⁴⁾ و آنها را تحت انواع شکنجه ها قرار داد و (اين روايات) چنان مخفي شد که نمي توان دقيقا دانست چه بر سر خوارزميان آمده است، حتي پس از ظهور اسلام.» سپس در ادامه ي اين نظر، بيروني نوشته است که قطيبه « روحانيون را کشت و کتاب هايشان و ملتزمين رکابشان را به آتش کشيد، خوارزميان بي سواد شدند.» (5) ظاهرا شواهد واقعي، صحت اين مطلب را تاييد مي کند. در  « خوارزم آفريگي» ،نسخه ي خطي کتاب مقدس اوستا، که يک اثر ادبي بسيار غني به زبان پارسي ميانه با محتواي زرتشتي بود، مي توانست رواج داشته باشد. اين حقيقت که بيش از هزار سال قبل اسکندر مقدوني فاتح امپراتوري هخامنشي و پايتخت آن پرسپوليس به همين سياق تمامي روحانيون آن شهر، کتاب مقدس زرتشتيان، کتيبه هاي سلطنتي و ساير کتب را نابود کرده بود، بر صحت اين نظر مهر تاييد مي زند. زرتشتيان عهد عتيق و اوايل قرون وسطي براي مقابله با استيلاگران خارجي ، همگي گرد رهبران روحاني خود جمع شدند. امپراتور مقدوني و سردار عرب نيز به نوبه ي خود، آنها را تنها نيروي قادر به مقابله با تلاش هاي استيلاگرانه ي خويش مي ديدند.

Türkmen halky dünýä ylmyna, dünýä medeniýetine uly goşant goşan belli alymlaryň, söz ussatlarynyň onlarçasyny bagyşlady.  Biz bu ýerde türkmen topragynda doglup, ýaşap we döredip geçen Muhammet Musa Horezmi, Abu Reýhan Biruni, Abu Abdylla Horezmi, Abu Seýit Mäneýi, Abu Nasyr Faraby, Nejmeddin Kubra, Ysmaýyl Jürjany, Suly, Mahmyt Zamahşary ýaly onlarça meşhur alymlary göz öňünde tutýarys. Emma syýasy sebäplere görä, ykbalyň türkmen halkyny  dünýäniň dört künjüne ýaýratmagy bilen baglanyşykly öz topraklaryndan daş düşüp, dünýäniň ýedi yklymyna ýaýran we şol ülkelerde önüp-ösüp, ylmy we çeper döredijiligi bilen meşhurlygyň belent mertebesine ýeten, gelip çykyşy türkmenlerden bolan Mahmyt Kaşgary, Nyzamy Genjewi, Hysrow Dehlewi, Fizuly, Nesimi, Baýram han ýaly beýik şahsyýetlerimiziň sany hem barmak basyp sanardan köpdür. Ýöne, gynançly tarapy, geçen asyrda sowet ideologiýasy türkmen halkynyň taryhyny öz halkyndan, dünýä meşhur alymlaryny öz mirasdüşerlerinden, çeper sözüň ussatlaryny öz muşdaklaryndan ýaşyrmaga çalyşdy we ol belli bir derejede oňa başardypdy. Türkmenistanyň öz Garaşsyzlygyny jeňsiz-jedelsiz, gykylyk-galmagalsyz, asuda we oýlanyşykly düzülen milli syýasat netijesinde gazanmagy bilen geçmişi öz bolşunda – ajysy-süýjüsi bilen, ýagşysy-ýamany bilen, şöhrat daragtynyň belent münberine çykan alymlaryny ynanç-ygtykady bilen öwrenmeklige, iň esasy bolsa, olary öz mirasdüşerlerine – şu günki türkmen halkyna we dünýäniň çeper söze, ylma sarpa goýýan halklaryna ýetirmeklige uly mümkinçilik döredi. Hut Garaşsyzlygyň netijesinde Hoja Ahmet Ýasawy, Nasreddin Rabguzy, Patyşa Hoja, Ysmaýyl Jürjany, Mäne baba–Abu Seýit, Gaýmaz Türkmen, Hüseýin Baýgara ýaly türkmeniň akyldar-alymlary,  şahyr-ýazyjylary öz halkyna – mirasdüşerlerine ýetirildi. Olaryň sylag-sarpasy, abraý-mertebesi öz mynasyp ornunda goýuldy.