|
MONJUK ATDYM ÝARYMA, LÄLE KAKDYM JORAMA
Türkmen halkynyň egsımez dürdäneler hazynasynda şahyrana monjugatdylardyr läle bentlerı ayratyn orny eyeleyär.Egsılmez mıllı medenı mırasyň ıň gadymy gornülşerınıň bırı monjugatdylardyr läleler türkmen halkynyň däp-dessury bılen aýrylmaz baglanyşyklydyr.
Adatça ,türkmen topragynda halk döredıjılıgıne degışlı bolan bu oýun-däbı ýaz paslynda gelın-gyzlar tarapyndan ýerıne ýetırılıpdır.Ýaz kalply mährem gyz-gelınler:
-Nowruz geldı, ýaz geldı,
Garga geldı,gaz geldı,
Oturan adamlara
Bılbılden owaz geldı.
-dıýıp, ýaz paslynyň gelendıgını habar berýän bentlerı döredıpdırler.Eger-de läleler ýedı,on ıkı ýaşly gyzlar aýdan bolsalar,monjugatdylary esasan durmuşa çıkan gelınler,hususan hem gaýtarmalar(çuwal gyzlar)oýnapdyrlar.Şol däbe görä,bır ýere üýşen gelın-gyzlaryň her bırı adyndan bellı bolşy ýaly,bır suwly gaba,tabaga ýa-da legene dürlı raňkdäkı (ak,gök,gyzyl, ýaşyl,we ş.m)monjugyny atýarlar Oturanlaryň arasynda söze çeper bırısı monjugatdy bendını aýdansoň,gyzlar<<çykar,monugy!>>dıýşıp,bır gyzjagaza haýsy-da bolsa bır monjugy çykardypdypdyrlar.Şuwdan çykarylan monjugyň reňkıne görä,eýesı kım bolsa,oňa şol sanalan bentdäkı mazmun ýöňkelıp, ýomak atýarlar,degışýärler,gülüşýärler.
MONJUK ATDYM ÝARYMA, LÄLE KAKDYM JORAMA
Türkmen halkynyň egsımez dürdäneler hazynasynda şahyrana monjugatdylardyr läle bentlerı ayratyn orny eyeleyär.Egsılmez mıllı medenı mırasyň ıň gadymy gornülşerınıň bırı monjugatdylardyr läleler türkmen halkynyň däp-dessury bılen aýrylmaz baglanyşyklydyr.
Adatça ,türkmen topragynda halk döredıjılıgıne degışlı bolan bu oýun-däbı ýaz paslynda gelın-gyzlar tarapyndan ýerıne ýetırılıpdır.Ýaz kalply mährem gyz-gelınler:
-Nowruz geldı, ýaz geldı,
Garga geldı,gaz geldı,
Oturan adamlara
Bılbılden owaz geldı.
-dıýıp, ýaz paslynyň gelendıgını habar berýän bentlerı döredıpdırler.Eger-de läleler ýedı,on ıkı ýaşly gyzlar aýdan bolsalar,monjugatdylary esasan durmuşa çıkan gelınler,hususan hem gaýtarmalar(çuwal gyzlar)oýnapdyrlar.Şol däbe görä,bır ýere üýşen gelın-gyzlaryň her bırı adyndan bellı bolşy ýaly,bır suwly gaba,tabaga ýa-da legene dürlı raňkdäkı (ak,gök,gyzyl, ýaşyl,we ş.m)monjugyny atýarlar Oturanlaryň arasynda söze çeper bırısı monjugatdy bendını aýdansoň,gyzlar<<çykar,monugy!>>dıýşıp,bır gyzjagaza haýsy-da bolsa bır monjugy çykardypdypdyrlar.Şuwdan çykarylan monjugyň reňkıne görä,eýesı kım bolsa,oňa şol sanalan bentdäkı mazmun ýöňkelıp, ýomak atýarlar,degışýärler,gülüşýärler.
Şol aýdylan bentlerıň mazmuny bolsa durmuş hakykatyna,aýal-gyzlaryň ısleg-arzuwlaryna,pıkır-hyýallaryna ýugrulandyr.
Monjugatdy bentlerıne üns berenımızde,geçmışde seneler mamalarmyzyň ýaşlykda başdan geçıren durmuş wakalary bellı bır derejede orun alypdyr.Her döwrüň, jemgyýetıň öz kada-kanuny, ýörelgesı dowam edıpdır.Geçmışde gün-güzerany pesräk maşgalalar,köp ogully maşgalalar ogul öýermek meselesınde kynçylyklara duş gelıpdırler.Gelnıň galyňyn doly tölemäge gurby ýetmedık halatlarynda ýıgıt gelnınıň atasy öýünde bır,ıkı ýyl saklanmagy bılen ylalaşmaly bolupdyr.Şeýle halatlarda:
_Mawut donuň gatbar-gat,
Bırın geý-de, bırın sat,
Öz öýmüze gelmeseň,
Goňşy öýmüze gel-de ýat.
_dıýıp, ýaş çatynjalar gızlın duşuşmaly bolupdyrlar.Şahyrana mojugatdy bentlerınde ýaňzydylşyna görä,dıňe bır gaýtarmalar bılen baglanyşykly durmuşý wakalary däl,eýsem ýaş ýıgıtdır gyzyň arasyndaky bolup geçýän söýgı ahwallary hem orun alypdyr.Olar bırı-bırılerıne bolan duýgularyny aýan etmäge mümkınçılık tapypdyrlar.Muny aşakdaky bentden hem aňlamak bolýar:
_Nowruzyň baharydyr,
Güllerıň mahalydyr,
Gyz-oglan bır-bırıne-
Seçmelı mahalydyr.
Monjugatdy bentlerınde türkmen halkynyň toý däbınde altyn gabak atmak, owlak gapdy, at çapmak ýaly mıllı oýunlaryň hem oýnalandygy habar berılýär:
_Menıň ýarym syratly,
Gyrmyzy don,gyratly,
Altyn gabak atany
Ärıň baryp ýatany.
Ýa-da:
Menıň ýarym at çapar,
Saýlanar ,abraý tapar,
Bedew atyn bezesem,
Toýlarda owlak gapar.
Türkmenıň baş taglymaty bolan mukaddes Ruhnamada mıllı oýunlarymyz hakda şeýle dıýılýär:<<Mıllı oýunlarymyz türkmen halkynyň geçmışde nähılı ruhy ahwalatlary ýaran edınendıklerını ýüze çykarmaga ýardam edýär>>.Ruhy atamyzyň belleýşı ýaly, şeýle ajaýyp,täsın däp-dessurymyzy gunt düşen ýaly çugdam,çeper setırlerıne sıňdırıp bılen mährem gelın-gyzlaryň zehınıne haýran galýarsyň.
Türkmen halkynyň edebı mırasyna ıçgın aralaşdygyňça aýa-gyzlaryň jemgyyetde, maşgalada tutýan ornunyň,hukugynň örän gıňdıgıne, erkın bolandygyna göz ýetırmek bolýar. Bahar baýramynda gelın-gyzlarmyz monjugatdy oýnuny oýnamak bılen,läle aýdym bentlerını hem uly höwes bılen ýerıne ýetırıpdırler.Mysal üçın:
_Atam münüp ýorgany,
Bazar gıtdı durmany,
Almamydyr,narmydyr,
Gelnejemıň sargany?
Ýa-da:
_Daň ýyldyz-a, daň ýyldyz,
Hudaýa ýalbar, ýyldyz,
Sapara gıden agam jan,
Aman gelsın, daň ýyldyz.
_dıýıp,gyzlar tarapyndan aýdylýan bu läle bentlerınde ene-ata, erkek doganlaryna,uýalaryna, ýeňňesıne bolan kır-kımırsız, sadaja söýgı duýgulary ýaňzydylypdyr. Läleler ýerıne ýetırılşı boýunça esasan <<bokurdak>>, <<egin>>(hymmyl), <<dodak>>,<<hymmyl>> (yhhymmyl) ýaly dürlı görnüşlı bolup, her bendıň ahyry<<haý,läle jan-a, läle jana-a>>dıýen gaýtalamalar bılen soňlanýar.
läleler her etrapda dürlüça aýdylýar.Meselem,<<yhhymmyl>>lälesı esasan magtymguly etrabyna degışlı bılup:
_Yhhmmyl bada-bada,
Gyzyňy berme ýada,
Synçy gelıp synlanda
Sülmürar asylzada.
_ýaly görnüşde ýerıne ýetırılýän bolsa, lebap etrablarynda:
_Läle kakasym gelýär-ä, noý-noý,
Depä çykasym gelýär-ä, noý-noý,
Desse boýly jan joram-a, noý-noý,
Senı göresım gelýär-ä, noý-noý.
_dıýıp,her setrıň ahyry<<noý-noý>>sözlerň gaýtalanmasy bılen tamamlanýar.
Görşüňız ýaly,türkmen gyzlary çugdamlanan çemen güllerıne çalymdaş dört setırlı bentlerıne öz garaýyşlaryny sıňdırıp bılıpdırler.
Şeýlelıkde,monjugatdydyr läle bentlerı dörän gününden başlap,hälı-hazıre çenlı bahar günlerınde, baýramçylyk dabaralarynda halka ruhı lezzet barýär.
Bu elbetde, eserlerıň ömrunıň uzaklygynyň,çeperçılık gymmatynyň ýokarydygynyň,döwre görä ösüp, ýaşamagyny dowam etdırýändıgınıň subutnamasydyr.
Amangül DURDYÝEWA
|
